آل عمران 83: معنی طوعا و کرها زمان ظهور

بسم الله الرحمن الرحیم

همانطور که در قسمت های قبل از مقالات آیات مهدوی دیده اید در این سلسله مقالات به بررسی آیاتی از قرآن کریم که پیرامون مهدویت هستند می پردازیم.

مقالات مرتبط

در این مقاله می خواهیم آیه 83 سوره آل عمران را بررسی نمائیم. در ادامه ابتدا متن و ترجمه آیه مذکور را ببینیم.

آیات مهدوی/13

آل‏عمران : 83 أَ فَغَيْرَ دينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُون‏

آیا غیر از دین خدا را به شدت طلب می کنند؟ در حالیکه هر آنچه در آسمان و زمین است با میل و رغبت یا به اجبار، تسلیم خدا است و به سوی او باز گردانده می شوند.

عن رفاعة بن موسى قال: سمعت أبا عبد الله ع يقول «وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً» قال: إذا قام القائم ع لا يبقى أرض إلا نودي فيها بشهادة أن لا إله إلا الله- و أن محمدا رسول الله.[1]

از امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه چنین روایت شده: هنگامی که قائم(عجل الله تعالی فرجه الشریف) قیام کند، هیچ جایی باقی نمی ماند الا اینکه در آن شهادتین(لا اله اله الله و محمدا رسول الله) گفته می شود.

تسلیم آسمان و زمین در برابر خداوند متعال

در آیه شریفه، خداوند متعال کسانی که دنبال دینی به غیر از اسلام هستند را مورد توبیخ قرار می دهد و به آنها یاد آور می شود که بخواهند یا نخواهند در ذیل سلطه و حکومت حق تعالی هستند و نهایت سیر و زندگی آنها در هر کجا که باشند بازگشت به خدا خواهد بود.این معنا برای مومنین نیز یاد آور مطلب مهمی است و آن تطابق بین تکوین و تشریع است.

تطابق بین تکوین و تشریع یعنی همان خداوندی که عالم را با تمام عجایب و لطائف غیر قابل شمارش خلق کرده، شریعت و دین را هم فرستاده تا انسان دستور العمل سعادت خود در این هستی را به همراه داشته باشد. پس مسلمان شدن، یعنی همانطور که مخلوق از نظر تکوینی تسلیم خدا می باشد و تمام حیات و سلامت و ... به دست خدا است؛ از نظر عملکرد اختیاری هم تسلیم خدا باشد و قطعا فایده و نتیجه پیروی از این دستور العمل(دین) و یکی شدن جسم و عملکرد، سعادت انسان خواهد بود.

به بیان دیگر، انسان مثل یک وسیله برقی است که دستور العمل استفاده درست از آن را باید از سازنده اش طلب کرد. اگر به دستورالعمل به درستی عمل شود، سبب سلامتی و کارکرد صحیح آن دستگاه می شود و اگر عمل نشود، سبب از بین رفتن و بی فایده شدن آن خواهد بود.

در نتیجه بحث، آیه می فرماید که ای بندگان، بخواهید یا نخواهید تسلیم خدا هستید پس عملکرد اختیاری خود را هم بر همین اساس قرار دهید تا به سعادت دنیا و آخرت برسید.

در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است در بیان هدف از ارسال انبیاء و بیان دین آمده است که:

يَدُلُّونَهُمْ عَلَى مَصَالِحِهِمْ وَ مَنَافِعِهِمْ وَ مَا بِهِ بَقَاؤُهُمْ وَ فِي تَرْكِهِ فَنَاؤُهُم‏[2]

حجج الهی آمده اند که مردم را به مصلحت و منفعت خودشان راهنمایی کنند آن چیز هایی که بقای آن ها به آن وابسته است و ترکشان سبب از بین رفتن مردم خواهد بود.

این روایت هم به وضوح دلالت دارد بر اینکه نفع دین داری اول به انسان می رسد و سبب بقای روحانی و جسمانی او خواهد بود.

جلوه ای از آیه در زمان ظهور

طبق روایت شریف، پرتویی از این تسلیم خلق در برابر اوامر خداوند متعال در زمان قیام حضرت حجت سلام الله علیه جلوه گر خواهد شد؛ در زمانی که پرچم توحید و عدل الهی به دست مبارک حضرتشان در تمام زمین برافراشته خواهد شد و تمام گردنشکان، کافران و ظالمانی که روزگاری بر مظلومین عالم سلطه داشتند، از بین خواهند رفت. این جلوه تام دین و از بین بردن مخالفین و دشمنان راه حق در زمان غیبت، در بسیاری از روایت مورد اشاره قرار گرفته اما از باب مثال، به این عبارات در دعای منقول در زمان غیبت توجه کنیم:

وَ اقْتُلْ بِهِ جَبَابِرَةَ الْكُفْرِ وَ اقْصِمْ بِهِ رُءُوسَ‏الضَّلَالَةِ وَ ذَلِّلْ بِهِ الْجَبَّارِينَ وَ الْكَافِرِينَ وَ أَبِرْ بِهِ الْمُنَافِقِينَ وَ النَّاكِثِينَ وَ جَمِيعَ الْمُخَالِفِينَ وَ الْمُلْحِدِينَ فِي مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَ مَغَارِبِهَا وَ بَرِّهَا وَ بَحْرِهَا وَ سَهْلِهَا وَ جَبَلِهَا حَتَّى لَا تَدَعَ مِنْهُمْ دَيَّاراً وَ لَا تُبْقِيَ لَهُمْ آثَاراً وَ تُطَهِّرَ مِنْهُمْ بِلَادَكَ وَ اشْفِ مِنْهُمْ صُدُورَ عِبَادِك‏[3]

و به وسیله او سرکشانِ کفر را به قتل برسان، و پشتِ سرانِ گمراهی را درهم بشکن، و توسط او ستمگران و کافران را خوار و ذلیل گردان؛ و به دست او منافقان، پیمان‌شکنان و تمام مخالفان و بی‌دینان را در شرق‌ و غرب‌ زمین، و در خشکی و دریا، و در دشت و کوهستانِ آن نابود کن، تا جایی که هیچ‌یک از آنان را باقی نگذاری و هیچ اثری از آن‌ها بر جای ننهی، و سرزمین‌هایت را از وجود آنان پاک کنی و با نابودی آن‌ها، سینه بندگانت را شفا بخشی.

از این عبارات نورانی و دیگر روایات[4] مشخص می شود که از بین بردن کفار و دشمنان دین یکی از برنامه های قطعی در قیام مهدوی خواهد بود و این به خاطر خشک کردن ریشه ظلم و انحراف خواهد بود. اما سوال این است که کیفیت و مقدار از بین بردن آنان به چه صورت خواهد بود؟

قیام مهدوی و کشتار دشمنان دین

در مورد نحوه نبرد حضرت با مخالفان، روایات بسیاری آمده است[5] اما در یک تقسیم بندی کلی می توان آنها را به دو دسته تقسیم کرد؛ که در ادامه آن ها را همراه با مثل ذکر کرده و بینشان جمع بندی خواهیم کرد :

1. قتل تمام غیر مسلمانان: برخی از روایات ظهور در این مطلب دارند که حضرت تمام غیر مسلمانان را در هنگام قیام خواهند کشت تا هیچ غیر مسلمانی باقی نماند. مثلا از امام کاظم علیه السلام در تفسیر آیه اصلی بحث( آل عمران/83) چنین روایت شده است: 

این آیه درباره قائم سلام الله علیه نازل شده است؛ آن‌گاه که علیه یهودیان، مسیحیان، صابئین، ملحدان، مرتدان و کافران در شرق و غرب زمین قیام می‌کند و اسلام را بر آنان عرضه می‌نماید. پس هر کس از روی میل و رغبت اسلام آورد، او را به نماز و زکات و آنچه یک مسلمان به آن مأمور است و حق الهی بر گردن اوست، فرمان می‌دهد؛ و هر کس اسلام نیاورد، گردنش زده می‌شود؛ تا جایی که در شرق و غرب عالم کسی باقی نماند جز آنکه یگانگی خدا را اقرار کند. عرض کردم: فدایت شوم، خلایق (کافران) بسیار بیشتر از این‌ها هستند (چگونه همه نابود می‌شوند؟)! فرمود: خداوند هرگاه اراده کاری را کند، کثیر را اندک و اندک را کثیر می‌گرداند.[6]

2. مدارا و رعایت اهل ادیان دیگر: دسته دیگر روایاتی است که در آن ها گفته شده است که حضرت حجت سلام الله علیه برای اهل دیگر ادیان احترام قائل می شوند و بر اساس دین خودشان برای آنان حکم می کنند. به این روایت از امام باقر علیه السلام توجه بفرمایید:

هنگامی که قائمِ اهل‌بیت قیام کند، اموال را به تساوی تقسیم می‌نماید و در میان مردم به عدالت رفتار می‌کند. پس هر کس از او اطاعت کند، خدا را اطاعت کرده و هر کس نافرمانی‌اش کند، خدا را نافرمانی کرده است. او "مهدی" نامیده شد زیرا به امری پنهان هدایت می‌کند؛ او تورات و دیگر کتاب‌های الهی را از غاری در انطاکیه بیرون می‌آورد و میان پیروان تورات با تورات، میان پیروان انجیل با انجیل، میان پیروان زبور با زبور و میان پیروان قرآن با قرآن داوری می‌کند. و ثروت‌های دنیا را از درون و روی زمین جمع‌آوری کرده و به مردم می‌گوید: بیایید به سوی همان چیزی که برای به دست آوردنش پیوند خویشاوندی را بریدید، خون‌های حرام ریختید و محرمات الهی را مرتکب شدید. پس چنان بخششی می‌کند که پیش از او هیچ‌کس چنان نکرده است؛ و زمین را از عدل و داد و نور پر می‌سازد، همان‌گونه که از ستم و جور و شرارت پر شده بود.[7]

چگونه این دو عملکرد را کنار هم بفهمیم؟

برای رفع تعارض ظاهری، می‌توان دو دیدگاه اصلی را مطرح کرد:

• الف) تفاوت در مخاطبان (مستکبران در برابر توده‌ها): روایاتی که سخن از کشتن و نابودی دارند، عمدتاً مربوط به فرماندهان استکبار، سران ضلالت و معاندان لجوج است که با وجود روشن شدن حقیقت، همچنان بر ظلم و فساد اصرار می‌ورزند. اما روایاتی که از قضاوت بر اساس تورات و انجیل سخن می‌گویند، مربوط به توده مردم و اهل کتابی است که اهل عناد نیستند و تسلیم عدالت مهدوی شده‌اند.
• ب) سیر تکاملی دعوت (مراحل قیام): حضرت در ابتدای قیام، اتمام حجت می‌کنند. خروج تورات و انجیل اصلی از غار، بزرگترین «اتمام حجت» برای اهل کتاب است. وقتی آن‌ها حقیقتِ تحریف‌نشده دین خود را در دستان مهدی سلام الله علیه می‌بینند، اکثریت ایمان می‌آورند. برخورد قاطع با کسانی است که حتی پس از دیدن نسخه‌های اصلی کتب خود، باز هم به مسیر جنگ و دشمنی ادامه می‌دهند پس قضاوت بر اساس کتب پیشین برای این است که به آن‌ها ثابت شود دینِ واقعی‌شان همان چیزی است که مهدی سلام الله علیه به آن فرا می‌خواند. در واقع، قضاوت با تورات، ابزاری برای هدایت آن‌ها به سوی اسلام است، نه ابقای آن‌ها بر آیین تحریف شده.

پس در مقام جمع بندی می گوییم که کشتار برای کسانی است که با لجاجت و پلیدی می خواهند در مقابل اقامه عدل و توحید بایستند و الا مردم عادی مورد هدایت و رحمت مهدوی قرار خواهد گرفت.

نکات کلیدی:

1. تطابق تکوین و تشریع: آیه ۸۳ سوره آل‌عمران تأکید دارد که انسان باید به اختیار خود تسلیم همان شریعتی شود که تمام هستی تکویناً تحت سلطه آن است تا به سعادت برسد.

2. برخورد قاطع با ریشه‌های ظلم: یکی از برنامه‌های قطعی قیام مهدوی، پاکسازی زمین از وجود سران استکبار، منافقان و معاندانی است که مانع برقراری عدالت و توحید در جهان هستند.

3. تمایز بین مستکبران و توده‌های مردم: شمشیر حضرت برای نابودی سران لجوجِ ضلالت است، اما با توده‌های مردم از طریق اتمام حجت علمی و استخراج کتب اصلی برای هدایت به اسلام برخورد می‌شود.