در دوران غیبت صغری، يعنى سالهاى 230 تا 330 هجرى، مىتواند دوره توسعه و رشد علمى و فرهنگى جهان اسلام به شمار رود؛ زيرا در اين دوره، تحوّلات علمى و فرهنگى قابل ملاحظهاى رخ داد.
گسترش علوم دينى به سبب ظهور دانشمندان و عالمان دينى و پديد آمدن نحلههاى فكرى و نگاشتههاى علمى در حوزههاى گوناگون معرفتى، كاملًا در اين دوره پديدار و روشن است.
از آغاز سده سوم، دانش حديث، رونق فراوان گرفت و نگاشتههاى حديثى گوناگون، تأثيرگذار و ماندگارى نگاشته شدند.
كتابهاى حديثى شيعى همچون:
المحاسن برقى (274 ق)،
بصائر الدرجات صفّار (290 ق)
قرب الإسناد (300 ق)
الكافى كلينى (م 329 ق)
در اين دوره نوشته شدهاند و اكنون در دسترس هستند. كتابهاى مفقود شيعه كه در اين دوره نگاشته شدهاند بسيار زياداند.
يشتر مصادر حديثى مهمّ اهل سنّت، از اين دوره است. از جمله:
مسند ابن حنبل (241 ق)
سنن الدارمى (255 ق)
صحيح البخارى (256 ق)
صحيح مسلم (261 ق)
سنن ابن ماجة (273 ق)
سنن ابى داوود (275 ق)
سنن الترمذى (279 ق)
سنن النسائى (303 ق)
توسعه مكاتب فقهى، يكى از شاخصههاى اين زمان است كه با نگاهى كوتاه به تاريخ زندگانى علما مىتوان به آن پى برد.
شمارى از برجستهترين علمای اهل سنت، در اين قرن زندگى كرده اند؛ يا دست كم مدّتى از عمر خود را در آن سپرى نمودهاند.
از جمله،
احمد بن حنبل (م 241 ق)، بنيانگذار چهارمين مكتب فقهى مشهور اهل سنّت است كه تقريباً تا ميانه اين قرن در قيد حيات بود و كتاب پرحجم و بزرگ خود (مسند ابن حنبل) را تأليف كرد.
ابو سليمان داوود بن على كاشانى (م 270 ق)، نيز از فقيهان همين قرن و از شاگردان شافعى بود كه به عنوان پايهگذار مكتب ظاهريّه شهرت يافته است.
محمّد بن جرير طبرى (م 310 ق) در اواخر اين قرن، صاحب مكتبى فقهى به نام «جريريّه» بود كه البتّه نتوانست در مقابل مكاتب پيشين، جايگاه فراگیر بيابد.
نگاشتههاى حوزههاى معرفتى ديگر نيز در اين دوره، فراوان و شايسته ذكرند كه نشان دهنده بلوغ فرهنگى در اين دوره اند.
كتابهايى همچون:
الطبقات الكبرى نگاشته ابن سعد (م 230 ق)
المصنّف ابن ابى شيبه (م 235 ق)
فضائل الصحابةى احمد بن حنبل (م 241 ق)
إصلاح المنطق ابن سكّيت (م 244 ق)
البيان و التبيين جاحظ (م 255 ق)
تاريخ مدينه ابن شبه (م 262 ق)
عيون الأخبار ابن قتيبة (م 276 ق)
أنساب الأشراف بلاذرى (م 279 ق)
كتابهاى ابن ابى الدنيا (م 281 ق)
تاريخ اليعقوبى (م 285 ق)
تاريخ الطبرى (م 310 ق)
تفسير الطبرى (م 310 ق)
در اوایل قرن سوم، تحت حمايتهاى مأمون و معتصم و واثق، معتزليان، ميداندار گفتگوهاى علمى- دينى بودند و به نشر انديشههاى عقلگرايانه خود و تبيين اصول دين بر اين مبنا مىپرداختند.
ابو هذيل علاف (م 235 ق) با نظرات مشهور خود در كلام، فرقه هذيله را پديد آورد. ابو الحسين خيّاط، ابن راوندى، ابو عمرو جاحظ (م 255 ق) و ابو القاسم بلخى (م 319 ق) از ديگر چهرههاى نامدار در اين حوزه اند. امّا نامآورترين معتزليان، ابو على جبايى (م 303 ق) بود كه در مناظره با ديگر انديشمندان و از جمله شيعيان، شناخته شده بود.
اگر چه از زمان متوكّل عبّاسى، رويكرد دينى حكومت در مخالفت با معتزليان بود، ولى چنان كه مشهود است، آنان تا اوايل قرن چهارم، از فعّاليت چشمگيرى بهرهمند بودند.
با رونق يافتن كار معتزليان در اين دوره، حديثگرايان اهل سنّت (اهل حديث) تا حدّى به حاشيه رانده شدند؛ ولى در نيمه دوم قرن سوم با ظهور ابو الحسن اشعرى (260- 322 ق)، عالم مشهور اهل سنّت، و مناظرات او با ابو على جبايى معتزلى و نيز تحت حمايتهاى حكومت بنی عباس، گرايش سنّتى و حديثى در ميان اهل سنّت از نو قوّت گرفت، به طورى كه قرن چهارم و بيش از آن، قرن پنجم- يعنى اوايل غيبت كبرا- را بايد عصر اشعريان قلمداد كرد.
شهرهاى اسلامى مانند كوفه، بصره و بغداد در عراق و نيز قم و رى، نيشابور، مرو و بخارا و بسيارى شهرهاى ديگر، مراكز فعّال علمى و فرهنگى گرديده بودند.
در شهرهاى ياد شده، به طور معمول، خاندانهاى شيعهمذهبى زندگى مىكردند كه زعامت دينى و اجتماعى شيعيان را به عهده داشتند و از ميان آنها، دانشمندان و فقيهان و وكيلان ظهور مىكردند.
بغداد: خاندان نوبخت
كوفه: آل اعيَن
در نيشابور: خاندان شاذان
در سمرقند و كش: عيّاشى و شاگردان وى همچون كشّى
رى: خاندان بابويه
قم: خاندان اشعرى
در شهرهايى كه جمعيت خالص شيعه نداشتند، شيعيان و خاندانهاى مشهورشان عمدتاً در محلّاتى خاص سكنا مىگزيدند و به اين ترتيب، انسجام و هماهنگى بيشترى با يكديگر مىيافتند. در بغداد، كرخ، مهمترين محلّه شيعيان در قسمت غربى شهر بود كه بارها نيز مورد هجوم مخالفان آنان قرار گرفت.
يكى از دستاوردهاى نهاد وكالت، كمك به رشد علمى و فرهنگى جامعه شيعه بود. در واقع، وكيلان از طريق ارتباط دادن شيعيان با ائمّه عليهم السلام، در جهت رفع مشكلات فرهنگى و پاسخ به سؤالات علمى آنان گام بر مىداشتند. البتّه ارتباطات گسترده شيعيان با ائمّه عليهم السلام در دورههاى پيشين، خود، زمينهساز اين توسعه علمى و فرهنگى بود و شاهد آن، ظهور شمار قابل توّجه انديشمندان و نويسندگان از ميان شاگردان و اصحاب ائمه عليهم السلام است.
شيخ طوسى، راويان و اصحاب امام دهم را 184 نفر و اصحاب امام يازدهم را 102 نفر نام برده است. [1] در ميان اين افراد، انديشمندان و مؤلّفان نامدارى وجود دارند كه آثار مكتوب فراوانى از خود به جاى گذاشته و احاديث فراوانى را از امامان عليهم السلام نقل نمودهاند.
احمد بن محمّد بن عيسى قمى (زنده تا 274 ق) از بزرگان خاندان اشعرى در قم و زعيم حوزه علميّه اين شهر و از اصحاب امام هادى عليه السلام و امام عسكرى عليه السلام بود.
وجود نام او در سند بسيارى از احاديث كتب اربعه، نشانگر مورد اعتماد بودن او در نقل حديث است؛ همچنین شمار فراوان شاگردانش، جايگاه والاى وى را در علوم نشان مىدهد. پانزده کتاب از وى نام برده شده است.[2]
عبد اللَّه بن جعفر حميرى (متوفی حدود 310 ق) نيز از اصحاب برجسته اين دو امام و از دانشمندان مشهور غيبت صغری است. علاوه بر احاديث فراوان وى مىتوان از كتابهاى او: «الغيبة، قرب الإسناد و كتاب توقيعات» نام برد.[3]
سعد بن عبد اللَّه قمى (متوفی حدود 299 ق) نيز همانند حميرى در غيبت صغرا پرآوازه شد. شيخ طوسى، او را از اصحاب امام يازدهم دانسته و بالغ بر 30 كتاب از وى نام برده است كه از آن جمله كتاب الرحمة، موسوعهاى فقهى در چندين جلد و مشتمل بر ابواب مختلف فقه، بوده است. كتاب المقالات و الفرق او، تنها كتاب اوست كه تا زمان ما باقى مانده است. [4]
احمد بن خالد برقى (م 281 ق) از شاگردان امام جواد عليه السلام و امام هادى عليه السلام، علاوه بر ايشان، از 110 راوى ديگر روايت كرده است. از ميان تأليفات متعدّد او، المحاسن- كه مجموعهاى از احاديث در همه علوم است-، مشهورتر است و همانند كتاب الرجال او، به روزگار ما رسيده است.[5]
حسين بن سعيد اهوازى و برادرش حسن نيز از دانشمندان و نويسندگان پركار اين دوره هستند. اين دو برادر، زمان امام رضا عليه السلام را نيز درك کرده اند و تا زمان امام هادى عليه السلام، نزد امامان، شاگردى كردهاند و به سبب انتقال از كوفه به اهواز، به اين شهر، منسوب شدهاند.
از اين دو برادر، قريب سى عنوان كتاب در ابواب مختلف فقهى و نيز در تفسير و مناقب و موضوعات اخلاقى نام برده شده است. از ميان آثار فراوان حسين اهوازى، كتاب المؤمن او كه مجموعهاى از احاديث در توصيف مؤمنان و شيعيان است، باقى مانده و به چاپ رسيده است.[6]
بجز نامبردگان، ابراهيم بن مهزيار اهوازى، احمد بن اسحاق رازى، حسين بن اشكيب قمى، سهل بن زياد آدمى، على بن حسن بن فضّال، على بن ريّان بن صلت، فضل بن شادان نيشابورى، احمد بن ادريس قمى، داوود بن قاسم جعفرى و بسيارى ديگر، از اصحاب مشهور اين دو امام و از دانشمندان و نويسندگان اين دوره اند كه شرح احوال همه آنان در اين مختصر نمىگنجد.
بى شك، اين دستاوردهاى علمى، بدون هدايت و روشنگرىهاى امامان عليهم السلام و جز با تلاش و پشتكار شيعيان محقّق نمىشد. از اين رو، شايسته است كه در جهت بهرهمندى از اين ميراث علمى و فرهنگى كه با زحمت و مشقّت بسيار فراهم گرديده، از هيچ كوششى فروگذار نكنيم.
دوران غیبت صغری (۲۶۰ تا ۳۲۹ ق)، نه تنها دورهای حساس در تاریخ امامت و مهدویت است، بلکه یکی از دورانهای شکوفایی علمی و فرهنگی جهان اسلام نیز به شمار میآید. در این دوران، با وجود محدودیت ارتباط مستقیم با امام معصوم (ع)، میراث علمی و فرهنگی عظیمی شکل گرفت که پایهگذار تمدن اسلامی در قرون بعد شد.
📚در حوزهی حدیث، مهمترین مجموعههای حدیثی شیعه و اهل سنت نگاشته شد؛ از کافی کلینی تا صحیح بخاری و مسلم.
⚖️ در زمینهی فقه، مذاهب فقهی متنوع گسترش یافتند و فقهایی همچون احمد بن حنبل، داوود ظاهری و طبری ظهور کردند.
💡 در حوزهی کلام و اندیشه، مکاتب عقلگرا مانند معتزله رونق یافتند و در برابر آن، گرایش حدیثی اهل سنت و تفکر امامیه انسجام بیشتری پیدا کرد.
🏛️ در میان شیعیان، با شکلگیری نظام وکالت، ارتباط علمی با امام عصر (عج) حفظ شد و دانشمندان بزرگی چون احمد بن محمد بن عیسی قمی، عبدالله بن جعفر حمیری و سعد بن عبدالله قمی نقش بنیادینی در حفظ و گسترش معارف اهلبیت ایفا کردند.
در نتیجه، غیبت صغری را میتوان نه دوران رکود، بلکه عصر رشد، انسجام و بلوغ فکری شیعه و اسلام دانست؛ عصری که به مدد هدایت امامان (ع) و کوشش علمای مخلص، بنیانهای معرفتی مهدویت و اندیشه اسلامی را برای قرون آینده استوار ساخت.
[1] رجال شیخ طوسی، ص383
[2] رجال النجاشی، ج1، ص216
[3] رجال النجاشی، ج2، ص18
[4] رجال النجاشی، ج1، ص401
[5] رجال النجاشی، ج1، ص204
[6] الفهرست، ص112
ن مقاله با تفسیر آیه ۲۵۹ بقره، داستان «صاحب الحمار» را بررسی کرده و نشان میدهد که چگونه این ماجرا در روایات به عنوان مثالی برای غیبت و ظهور امام زمان(عج) معرفی شده است. متن به وجوه شباهت میان این دو واقعه میپردازد؛ از جمله فراموش شدن یاد امام در دوران غیبت، رجعت یاران حضرت، بیعت نکردن با طاغوت و احیای زمین پس از فساد. این تحلیل نشان میدهد که ظهور، تجلی دوباره قدرت الهی و آغاز حیات تازه برای جامعه انسانی است.
این مقاله با تفسیر آیه ۲۴۹ بقره، آزمون الهی طالوت و یارانش را بررسی میکند و نشان میدهد که این امتحان الگوی غربالگری یاران امام زمان(عج) است. متن بر شایستگیمحوری رهبری الهی، ضرورت اطاعت از ولیّ خدا، و نقش جهانبینی توحیدی در رسیدن به توکل، ثبات قدم و پیروزی تأکید دارد.
حسین بن روح نوبختی، سومین نایب خاص امام زمان (عج) بود که ۲۱ سال (۳۰۵ تا ۳۲۶ ق) رهبری شیعیان را بر عهده داشت. این نوشتار به بررسی دوران پرفراز و نشیب نیابت او، جایگاه علمی، تحمل ۵ سال زندان و مدیریت هوشمندانه فتنه «شلمغانی» تا زمان وفاتش در بغداد میپردازد.
در این مطلب در ابتدا روایاتی از منابع معتبر شیعه و سنی نقل می شود که ثابت می کند، منجی موعود از نسل پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله است) است.
سپس با روایات دیگر ثابت می شود که امام زمان از نسل امیرالمومنین و حضرت زهرا (علیهما السلام) می باشد.
تعداد این روایات در شیعه و اهل سنت به قدری زیاد است که کسی نمی تواند در آنها خدشه ای وارد کند.
از بررسی روایات نقل شده در خصوص مهدی موعود (عج) و نسبت او به خاندان پیامبر (ص)، روشن میشود که هیچگونه سند معتبر دال بر این نیست که مهدی موعود از نسل عباس، عموی پیامبر (ص) باشد.
روایتهای جعلی و نادرست بنی عباس که به نفع خودشان روایت کردهاند، نشان از تلاشی برای بهرهبرداری سیاسی از موضوع مهدویت دارند.
بررسی دقیق و معتبر احادیث نشان میدهد که مهدی موعود از نسل علی (ع) و فاطمه (س) است و ادعاهای بنی عباس در این خصوص رد میشود.
اسامی اصلی که برای مادر امام زمان (عج) ذکر شده است عبارتند از:
ملیکا: این نام به احتمال زیاد ترجمه عربی نام اصلی رومی ایشان بوده است.
نرجس: این نام به عنوان نام اصلی ایشان در بسیاری از روایات ذکر شده است.
در این مقاله با استناد به منابع شیعه و اهل سنت، به وضوح مشخص شد که امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه) از نسل امام حسین (علیهالسلام) و فرزند امام حسن عسکری (علیهالسلام) است. اگرچه در برخی از روایات اهل سنت ادعا شده است که نام پدر امام زمان با نام پدر پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) یکی است، این روایت به طور گسترده به عنوان جعلی شناخته شده و اهدافی مانند معرفی مدعیان دروغین مهدویت در آن دخیل بوده است.
در جمعبندی این متن، میتوان گفت با توجه به روایات معتبر و نقلهایی از بزرگان مانند شیخ صدوق، شیخ طوسی و طبری، حضرت نرجس (سلاماللهعلیها) بهعنوان شاهزادهای از روم معرفی شدهاند.
اولین نفری باشید که پیام خود را ثبت میکند
اشتراکگذاری در تلگرام
اشتراکگذاری در واتساپ