آل عمران 97: حرم امن الهی به شرط همراهی با امام

همانطور که در قسمت های قبل از مقالات آیات مهدوی دیده اید در این سلسله مقالات به بررسی آیاتی از قرآن کریم که پیرامون مهدویت هستند می پردازیم.

مقالات مرتبط

آل عمران 83: معنی طوعا و کرها زمان ظهور

آل عمران 86: رجعت امیرالمومنین علی (ع) در قرآن

آل عمران 46: بازگشت حضرت عیسی به دنیا در قرآن

در این مقاله می خواهیم آیه 97 سوره آل عمران را بررسی نمائیم. در ادامه ابتدا متن و ترجمه آیه مذکور را ببینیم.

فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (آل عمران- 97).

در آن(خانه کعبه) آیات روشنی است (مانند)مقام ابراهیم و هر کس داخل این خانه شود در امان است و بر مردمی که توانایی دارند، واجب است که برای خدا حج این خانه را به جای آوردند و هر کس کفر ورزد پس (بداند) همانا خداوند از تمام عالمیان بی نیاز است.

فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْحَضْرَمِيُّ جُعِلْتُ فِدَاكَ الْجَوَابُ فِي الْمَسْأَلَتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ فَقَالَ(ابوعبدالله علیه السلام) يَا أَبَا بَكْرٍ سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَ أَيَّاماً آمِنِينَ فَقَالَ مَعَ قَائِمِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً فَمَنْ بَايَعَهُ وَ دَخَلَ مَعَهُ وَ مَسَحَ عَلَى يَدِهِ وَ دَخَلَ فِي عَقْدِ أَصْحَابِهِ كَانَ آمِناً.[1]

ابوبکر حضرمی گفت به امام صادق علیه السلام عرض کردم: فدایتان شوم، جواب دو مسئله اول چه بود؟(دو مسئله که حضرت در ابتدای روایات از ابوحنیفه سوال کردند تا جهل او به قرآن را به او نشان بدهند) 

حضرت فرمودند: ای ابابکر آیۀ " سِيرُوا فِيها لَيالِيَ وَ أَيَّاماً آمِنِينَ/سبا18" یعنی با قائم ما اهل بیت علیهم السلام و آیۀ " وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً/آل عمران 97" پس هر کس با او(امام زمان سلام الله علیه) بیعت کند و با او داخل بشود و دست او را لمس کند و در زمره اصحابش باشد در امان است.

بررسی سند روایت

روایت از حیث سند مرسل به شمار می آید لکن به چند قرینه می شود حجیت صدور آن را احراز کرد:

1. در سند این روایت، بزرگان اصحاب قرار دارند که برخی مثل ابن ولید از محدثین بسیار سخت گیر در اعتبار سنجی روایات هستند و اعتماد آن ها بر روایت می شود سبب اعتماد ما بر آن نیز باشد.

2. اصل بحث امام صادق علیه السلام با ابو حنیفه که در ذیل آن، این سوال ابوبکر حضرمی مطرح شده است، در روایات متعددی نقل شده است که این سبب اعتبار اصل تحقق واقعه می باشد و وقتی در جزئیات آن احتمال جعل وجود نداشته باشد(مثل محل بحث که انگیزه از قبیل غلو و ... برای جعل محقق نیست و محدثان سخت گیری در بحث غلو، مثل ابن ولید و صدوق آن را نقل کرده اند)، حجیت صدور جزئیات نیز ثابت است.

3. روایات دیگری هم خانواده با این روایت وجود دارد(در ادامه به آنها اشاره می شود) که در همگی آنها، بیتی(خانه ای) که ورود به آن سبب امنیت است، بیت ولایت اهل بیت علیهم السلام شمرده شده که از حیث معنا هم سنخ با همین روایت به شمار می روند.

همراهی با امام شرط امنیت الهی

در ظاهر آیه همان طور که مشخص است، خانه کعبه با تمام حدود ظاهری آن به عنوان بیت امن الهی مطرح شده است و بر اساس همین ظاهر، فرقی هم در امن بودن آن بین شیعه و غیر شیعه نیست. 

مفسرین[2] در توضیح ظاهر آیه، اشاره به احکام بیت الله از قبیل عدم جواز صید حیوانات یا عدم جواز اجرای حد برای کسی که بیرون از خانه خدا مرتکب جرمی شده و به آن پناه آورده است کرده اند که این احکام سبب ایجاد امنیتی خاص در این مکان برای تمام جانداران می شود؛ این حکمی است که در زمان جاهلی هم، با اندک تفاوت هایی به آن ملتزم بودند و حرمت خانه خدا را حفظ می کردند.

اما امام صادق علیه السلام در مقام بیان بطنی از آیه هستند که همراه با امنیتی خاص از جانب خداوند متعال است؛ حضرت شرط در امان قرار گرفتن به طور مطلق در دنیا و آخرت را داخل شدن به بیت الهی همراه با امام زمان علیه السلام بیان می کنند. 

در این صورت مفاد روایت، بسیار شبیه به روایت معروف سلسلة الذهب می شود که امام علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیة و الثناء فرمودند: از پدرانم شنیدم(تک به تک نام می برند و به همین علت روایت معروف به سلسلة الذهب یعنی سلسله طلایی شده است) که از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کردند و ایشان از جبرئیل امین و او از خداوند متعال جل جلاله که 

"لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنِي فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذَابِي قَالَ فَلَمَّا مَرَّتِ الرَّاحِلَةُ نَادَانَا بِشُرُوطِهَا وَ أَنَا مِنْ شُرُوطِهَا"[3]

لا اله الا الله دژ محکم من است و هر کس در آن داخل شود از عذاب من در امان است و سپس راوی گفت که بعد از این که مرکب حضرت به حرکت در آمد، ما را ندا کردند که داخل این حصن شدن شروطی دارد و من از شروط آن هستم.

ملاحظه فرمودید که در امان الهی واقع شدن به سبب قرار گرفتن در دایره توحید است که ظهور آن با گفتن لا اله الا الله و داخل خانه خدا شدن است، اما در امان حقیقی قرار گرفتن شرط مهمی دارد که پذیرش ولایت و همراهی با امام است.

در روایت دیگری نیز امام صادق علیه السلام به این مطلب مهم اشاره فرمودند:

عَنْ عَبْدِ الْخَالِقِ الصَّيْقَلِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً فَقَالَ لَقَدْ سَأَلْتَنِي عَنْ شَيْ‏ءٍ مَا سَأَلَنِي أَحَدٌ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ قَالَ مَنْ أَمَّ هَذَا الْبَيْتَ وَ هُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ الْبَيْتُ الَّذِي أَمَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ وَ عَرَفَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ حَقَّ مَعْرِفَتِنَا كَانَ آمِناً فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ.[4]

از امام صادق علیه السلام درباره معنی این آیه" وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِنًا /آل عمران97" سوال کردم. حضرت فرمودند: از مطلبی سوال کردی که احدی از من پیرامون آن سوال نمی کند مگر هر کس خدا اراده کرده باشد؛ هر کس این خانه را قصد کند(اشاره ممکن است به خانه خدا باشد یا بیت مبارک خودشان) و بداند که این خانه ای است که خدا به آن امر کرده است و حق ما اهل بیت را به درستی بشناسد در دنیا و آخرت در امان است.

حاجیان امام نشناس

داخل شدن واقعی به حریم الهی و خانه خدا بدون امام ممکن نیست و اگر کسی بدون معرفت امام وارد شود هر چند از حیث بعضی از احکام ظاهری(که ذکر آن ها گذشت) باز در امنیت است ولی به هیچ عنوان به امان دنیا و آخرت نخواهد رسید. 

امام باقر علیه السلام در روایاتی صدای تلبیه(لبیک گفتن) حاجیان ظاهری و بی امام را این چنین توصیف کرده اند:

أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ: كُنْتُ مَعَ أَبِي جَعْفَرٍ ع فِي نَاحِيَةٍ مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ قَوْمٌ يُلَبُّونَ حَوْلَ الْكَعْبَةِ- فَقَالَ أَ تَرَى هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُلَبُّونَ وَ اللَّهِ لَأَصْوَاتُهُمْ أَبْغَضُ إِلَى اللَّهِ مِنْ أَصْوَاتِ الْحَمِيرِ.[5]

حضرت فرمودند: این کسانی که تلبیه می گویند را می بینی؟ به خدا قسم صدای آنها نزد خداوند مبغوض تر از صدای خر است.

همانطور که بیان شد، قرار گرفتن در وادی توحید به همراهی امام علیه السلام ممکن است و در این صورت، عبد در امان الهی قرار می گیرد اما منظور از امان الهی چیست؟

بررسی ایمان، مؤمن و امان الهی

"امن" در لغت به معنای امانت داری و حفاظت درست از آن در مقابل خیانت استفاده می شود پس در این حال می توان "مؤمن" را نیز امانت دار و حافظ شمرد و یکی از نام های خداوند متعال نیز که در قرآن کریم از آن یاد شده "مومن" می باشد .[6]

در بیشتر کتب لغت معنای تصدیق کننده نیز برای مؤمن ذکر شده است اما به نظر با دقت در معنا، می توان گفت که مؤمن حقیقتا همان امانت دار صحیح است و تصدیق کننده بودن نیز یکی از لوازم امانت داری صحیح است؛ یعنی مثلا وقتی کلامی را از خدا و رسول و ... صحیح یافته است پس آن کلام را با جان خود می پذیرد و در قلب خود به امانت قرار می دهد که تصدیق زبانی از آثار این جایی گیری قلبی و امانت داری خواهد بود.

با این بیان، این روایت امام صادق علیه السلام هم بهتر معنا خواهد شد که حضرت فرمودند:

فالْإِيمَانُ هُوَ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ وَ عَقْدٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ فَالْإِيمَانُ بَعْضُهُ مِنْ بَعْض‏.[7]

همانا ایمان، اقرار به زبان و باور قلبی و عمل کردن با اجزاء خارجی است پس بعضی از ایمان از بعضی دیگر ریشه می گیرد.

که بر این اساس، ریشه اصلی همان امانت داری و باور قلبی است و تصدیق زبانی و بروز خارجی آن با دیگر اجزاء از آن سر چشمه می گیرند. 

با توجه به این ساختار، مشخص می شود که پاکی قلب با عملکرد غلط خارجی جمع نمی شود و هر خطایی در خارج خبر از ضعفی در باور قلبی خواهد داشت و به قول معروف "از کوزه همان برون تراود که در اوست" .

البته شکی نیست که بعضی منافقین در طول تاریخ ظاهر های مناسبی برای خود تصویر کرده بودند در حالیکه باطن خراب داشته اند، اما این مطلب هم اشکالی بر بحث مطرح شده وارد نمی کند چرا که بالاخره در خلوت خود، تاریکی ذاتشان آشکار می شود و در هنگام قدرت و عدم ترسشان از دیگران نیز مرتکب اعمال مخالف ایمان خواهند شد؛ بدون توضیح اضافه، به این دو آیه قرآن توجه بفرمایید:

البقرة : 204 وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يُشْهِدُ اللَّهَ عَلى‏ ما في‏ قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصام‏

البقرة : 205 وَ إِذا تَوَلَّى سَعى‏ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فيها وَ يُهْلِكَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَساد

و از مردم كسى است كه گفتارش در زندگى دنيا تو را خوش آيد، و [براى اينكه چنين وانمود كند كه زبانش با دلش يكى است‏] خدا را بر آنچه در دل دارد شاهد مى‏گيرد، در حالى كه سرسخت‏ترين دشمنان است. (204)

و هنگامى كه [چنين دشمن سرسختى‏] قدرت و حكومتى يابد، مى‏كوشد كه در زمين فساد و تباهى به بار آورد، و زراعت و نسل را نابود كند؛ و خدا فساد و تباهى را دوست ندارد. (205)

پس طبق بیانی که گذشت ایمان می شود امانت داری درست از امانت الهی ودیعه گذاشته شدن در بین مردم که آن، همان فطرت الهی و خداشناس است که در نفس آدمی نهادینه شده است و مؤمن کسی است که از آن محافظت می کند. 

حال کسی که چنین شرایطی دارد از جانب خداوند هم در امان قرار می گیرد و اسم "مؤمن" خداوند متعال برای او تجلی پیدا می کند تا او را به سر منزل مقصود از این مسیر که لقاء الله است، برساند.

امنیت در کنار ولی عصر سلام الله علیه

در مطالب گذشته بیان شد که امنیت از فتنه های دنیا و آخرت با همراهی امام تامین می شود و این مسیر است که از انسان، مومن واقعی خواهد ساخت؛ اما در هنگام ظهور حضرت حجت سلام الله علیه علاوه بر امان از لغزش ها و انحرافات، امنیت اجتماعی گسترده ای به دلیل اقامه حکومت عدل مهدوی نیز در عالم سیطره پیدا خواهد کرد که ذیل آیه 18 سوره مبارکه سبا بیشتر به آن خواهیم پرداخت.

نکات کلیدی:

1. امان بودن حقیقی خانه کعبه، همراه با ولایت اهل بیت علیهم السلام جلوه گر می شود.

2. مؤمن به خاطر امانت داری صحیح از فطرت الهی، در امان خداوند متعال قرار می گیرد.

3. در روزگار حکومت حضرت ولی عصر سلام الله علیه، امان بودن اهل بیت علیهم السلام همراه با ایجاد امنیت اجتماعی نیز خواهد شد.